Qua hội nghị tổng kết hoạt động thí điểm tham vấn ý kiến nhân dân và giữ mối liên hệ với cử tri của HĐND 13 tỉnh/thành trong năm 2009, có thể nhận thấy sự giống nhau lớn nhất giữa các tỉnh/thành là: mỗi nơi đều có những đặc thù riêng trong việc tham vấn ý kiến nhân dân và giữ mối liên hệ với cử tri. Điều này đã tạo nên bức tranh đa màu, đa diện, đa góc về hoạt động của HĐND các địa phương.
Thứ nhất, các đại biểu đều rất coi trọng khâu chuẩn bị, một yếu tố quyết định phần lớn sự thành công của các hoạt động tham vấn và giữ mối liên hệ với cử tri. Sự chuẩn bị phải khởi đầu từ sớm để có thế chủ động, bao gồm những công việc như xác định vấn đề, lập kế hoạch chung và kế hoạch chi tiết của từng hoạt động, xây dựng kịch bản và chương trình, biên soạn các bộ câu hỏi khác nhau cho từng hình thức tham vấn hoặc giữ mối liên hệ với cử tri v.v…Sự chuẩn bị kỹ lưỡng, chu đáo sẽ mang lại thuận lợi trong cả quá trình thực hiện và tất yếu sẽ mang lại những kết quả đề ra.
Thứ hai, HĐND các tỉnh/thành thí điểm trong năm 2009 đã lựa chọn những nội dung, những vấn đề rất đa dạng để tham vấn ý kiến nhân dân và giữ mối liên hệ với cử tri. Các nội dung đó đi từ rất cụ thể cho đến những nội dung có phạm vi rất rộng. Cho dù thế nào chăng nữa, việc lựa chọn các nội dung đó xuất phát từ thực tiễn sinh động của cuộc sống và hướng đến đáp ứng lòng dân. Kinh nghiệm cho thấy, để chọn được vấn đề đúng và trúng, cần dựa trên các tiêu chí sau đây: Một là, cần chọn vấn đề cụ thể, sát, không nên ôm đồm chọn vấn đề quá rộng, chung chung, khó thực hiện; hai là, cần chọn vấn đề có thể đo lường được bằng những con số, sự kiện, sự việc để dễ dàng đề ra các mục tiêu, đối chiếu khi thực hiện; ba là, cần chọn vấn đề để tham vấn cần khả thi, thực hiện được; chọn vấn đề liên quan, phù hợp với thẩm quyền, chương trình hoạt động, các nguồn lực, khả năng của HĐND; và cuối cùng, khi chọn vấn đề để tham vấn hoặc giữ mối liên hệ với cử tri, cần tính đến thời hạn thực hiện.
Thứ ba, về tổ chức, chỉ đạo, phối hợp trong tham vấn ý kiến nhân dân và giữ mối liên hệ với cử tri, như các đại biểu đã nhấn mạnh, mặc dù có thể đúc kết thành một số mô hình nhất định, nhưng cần vận dụng linh hoạt các mô hình tùy theo đặc điểm của từng địa phương. Tiếp theo, mỗi mô hình đều hướng tới mục đích tạo ra sự thống nhất, đồng thuận, phối hợp thông suốt trong quá trình hoạt động; hay là nói như một đại biểu, dù mô hình nào thì cũng “đừng để HĐND cô đơn” trong hoạt động. Cuối cùng, điều quan trọng là cơ cấu, thành phần của mô hình cần dựa trên nguyên tắc “Từ việc đặt người” để đảm bảo rằng, mỗi con người trong mô hình đó đều mang lại hiệu suất công việc cao nhất.
Thứ tư, thực tiễn hoạt động thí điểm của HĐND các địa phương vừa qua chứng minh rằng, các hình thức đó đa dạng hơn nhiều so với quy định của pháp luật. HĐND đã áp dụng các hình thức cả quen thuộc và mới lạ một cách chủ động, linh hoạt, phù hợp với khuôn khổ pháp luật, xuất phát từ yêu cầu của hoạt động, tính đến đặc thù của từng hình thức và đặc điểm của mỗi địa phương. Mặt khác, để cái mới được bắt rễ bền lâu trên mảnh đất của từng địa phương, cần có những điều kiện khác như quy trình, thủ tục chi tiết, rõ ràng; quy định về thẩm quyền, trách nhiệm, nghĩa vụ của các bên liên quan trong mỗi hoạt động; sự ủng hộ, đồng tình của các bên v.v…
Thứ năm, xác định tầm quan trọng của công tác truyền thông, vận động đối với các hoạt động của HĐND, trong đó có các hoạt động thí điểm năm vừa qua. Bởi lẽ, chỉ khi làm tốt công tác này mới nhận được sự ủng hộ, hợp tác từ các cơ quan chính quyền, đoàn thể; mới được người dân hiểu, thông cảm, đồng thuận. Tuy nhiên, thực tế cách thức, phương pháp truyền thông còn nhiều điều cần phải hoàn thiện hơn nữa.
Thứ sáu, với những nguồn lực chưa phải dồi dào về con người, thời gian, kinh phí, HĐND các tỉnh/thành thí điểm đã tìm ra những cách làm, những sáng kiến để huy động, sử dụng các nguồn lực đó một cách hiệu quả nhất. Thiếu thời gian, HĐND chủ động bắt đầu từ sớm, lên kế hoạch hợp lý, cuốn chiếu trong khoảng thời gian ngắn. Thiếu người, thiếu kinh phí, HĐND chủ trương gọn mà tinh, lồng ghép các hoạt động thí điểm vào các hoạt động thường xuyên của mình, huy động tất cả các ngành, các cấp vào cuộc. Đặc biệt, ở một số địa phương không còn HĐND cấp huyện, các hoạt động tham vấn cho thấy, đây hoàn toàn có thể là cầu nối giữa HĐND cấp tỉnh xuống đến tận cấp xã, góp phần giúp HĐND cấp tỉnh bù đắp khoảng thiếu hụt này.
Thứ bảy, với những bài học, kinh nghiệm nói trên, các hoạt động thí điểm đã đạt được những kết quả hết sức cụ thể. Đó là các thông tin hữu ích giúp HĐND quyết định và giám sát; là sự thông hiểu, ủng hộ, đồng thuận từ người dân, xã hội và trong nội bộ chính quyền; là niềm tin được củng cố; là mối quan hệ huyết mạch với cử tri được tăng cường; là năng lực của HĐND, từng đại biểu, cán bộ Văn phòng đều được củng cố. Nói tóm lại, tham vấn công chúng và giữ mối liên hệ với cử đã mang lại những lợi ích đối với tất cả: với chính quyền, với người dân, và với sự phát triển chung của từng địa phương cũng như của đất nước.
Thứ tám, từ việc đúc rút bài học, kinh nghiệm, xuất phát từ những kết quả thực tế nói trên, các HĐND đều thể hiện mong muốn và quyết tâm tiếp tục thực hiện tham vấn ý kiến nhân dân và đổi mới việc giữ mối liên hệ với cử tri. Các địa phương mong muốn được hỗ trợ về tập huấn, tài liệu, thông tin, tư vấn của chuyên gia, và nếu có thể, hỗ trợ về kinh phí. Nhưng ngay cả khi không có sự hỗ trợ về kinh phí, nhiều địa phương dự định vẫn sẽ tiến hành tham vấn ý kiến nhân dân và đổi mới các hình thức giữ mối liên hệ với cử tri với quy mô nhỏ hơn.
Thậm chí, trên cơ sở vận dụng khuôn khổ pháp luật hiện hành, một số địa phương đang nghiên cứu để ban hành nghị quyết hoặc quy chế điều chỉnh hoạt động tham vấn trong phạm vi địa phương đó. Đây là một bước đi rất đáng khích lệ và cần được ủng hộ. Đây cũng là hướng đi cho HĐND các tỉnh/thành thí điểm khác và là cơ sở củng cố niềm tin của các tỉnh/thành chưa thí điểm vào việc áp dụng những gì đã được chia sẻ tại hội nghị này.
Mặt khác, để hoạt động tham vấn ý kiến nhân dân và giữ mối liên hệ với cử tri diễn ra thường xuyên hơn, bền vững hơn, như nhiều ý kiến đề nghị, cần có hướng dẫn chung đối với tất cả các HĐND trên phạm vi toàn quốc, cụ thể hóa các quy định liên quan hiện hành. Đây là một đề nghị chính đáng và cần được chú ý nghiên cứu. Tuy nhiên, việc thể chế hóa trên phạm vi toàn quốc về quy trình, các hình thức tham vấn ý kiến nhân dân và giữ mối liên hệ với cử tri đòi hỏi khoảng thời gian nhất định. Trong khi chờ đợi, HĐND mỗi tỉnh/thành hoàn toàn có đủ thẩm quyền để thể chế hóa hoạt động này trong phạm vi của địa phương mình như HĐND TP HCM và Nghệ An đang quyết tâm tiến hành.
Cuối cùng, những kết quả, bài học nói trên không thể có được nếu không có lòng mong muốn hành động và sự quyết tâm cao độ, việc vận dụng một cách linh hoạt, phù hợp của HĐND từng địa phương trong năm 2009.
Lê Anh