Ở Việt Nam gần đây, chúng ta thường nói, “chính sách trên trời, cuộc đời dưới đất”, và kêu gọi cần đưa chính sách, pháp luật vào cuộc sống. Nhưng để làm điều đó, theo chiều ngược lại, chính sách, pháp luật phải bắt nguồn từ cuộc sống, hỏi xem, người dân, xã hội có cần đến chính sách, đạo luật đó hay không, có nghĩa là đưa cuộc sống vào chính sách, pháp luật trước. Muốn vậy, sự tham gia của nhân dân góp phần rất lớn trong việc nhận ra các vấn đề trong xã hội, tạo cơ sở để phân tích chính sách trước khi xây dựng chính sách, pháp luật. Sự tham gia này cũng chứng tỏ quyền của người dân được lắng nghe và quyền yêu cầu các cơ quan nhà nước phải công khai và có trách nhiệm. Đây chính là mục đích của tham vấn công chúng trong quá trình ban hành chính sách.
Trong lịch sử Việt Nam, sự tham gia của nhân dân vào những việc quốc gia đại sự vốn không xa lạ. Đó là tại hội nghị Diên Hồng, vua Trần hỏi các bô lão thay mặt cho cư dân của hàng trăm, hàng ngàn làng bản trên đất Việt về việc “đánh” hay “không đánh” quân Nguyên. Hay là lời Chiếu cầu hiền của hoàng đế Quang Trung: “Vậy ban Chiếu xuống, quan liêu lớn nhỏ và dân chúng…ai có tài năng học thuật, mưu hay giúp ích cho đời đều cho phép được dâng thư bày tỏ công việc...”.
Đến thời nay, tham vấn nhân dân vào các chính sách và dự án luật đã được thực hiện ở Việt Nam từ những năm 1980 dưới hình thức lấy ý kiến nhân dân vào Hiến pháp và các dự án luật, pháp lệnh, vào những vấn đề có quan hệ tới lợi ích rộng rãi của nhiều người. Tham vấn công chúng vào các dự án luật cũng đã được quy định thành một công đoạn riêng trong Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật sửa đổi năm 2008, có hiệu lực năm 2009. Ở địa phương, quyền tham gia góp ý kiến của tổ chức, cá nhân vào việc ban hành chính sách cũng được quy định trong Luật tổ chức HĐND và UBND, Pháp lệnh dân chủ cơ sở. Hoạt động mang bản chất tham vấn nhân dân đã hiện diện ở mức độ khác nhau trong hoạt động của HĐND các cấp như gặp gỡ, tiếp xúc cử tri; tiếp công dân; khảo sát; hội nghị, hội thảo…
Tuy nhiên, những quy định về tham vấn công chúng vẫn còn chung chung, thiếu hợp lý. Còn các hoạt động mang tính chất tham vấn của Quốc hội và HĐND chưa rõ ràng, chưa thành nếp, mang tính hình thức và vẫn còn rất nhiều khó khăn về nhận thức, kiến thức và cách thức thực hiện.
Trong bối cảnh đó, Dự án “Nâng cao năng lực của các cơ quan dân cử ở Việt Nam” (giai đoạn III) đã đặt ưu tiên xây dựng một quy trình, bộ công cụ tham vấn công chúng phù hợp, thiết thực, được sử dụng thường xuyên trong thực tiễn hoạt động của cơ quan dân cử. Trong năm 2008, Dự án đã hỗ trợ Ủy ban Các vấn đề xã hội của Quốc hội, HĐND TP Hồ Chí Minh, Nghệ An, Lào Cai thí điểm tiến hành tham vấn ý kiến nhân dân phục vụ giám sát và ban hành chính sách. Các cơ quan dân cử và đại biểu dân cử đã nhận thức được ý nghĩa, những lợi ích do tham vấn mang lại cho các bên trong quá trình ban hành và thực hiện chính sách. Từ đó, các đại biểu đề nghị tiếp tục mở rộng phạm vi thí điểm sang các địa phương khác. Để đáp ứng nhu cầu này, trong năm 2009, Dự án “Nâng cao năng lực của các cơ quan dân cử ở Việt Nam” tiếp tục hỗ trợ thực hiện thí điểm tham vấn đối với Ủy ban các vấn đề xã hội, HĐND 3 tỉnh, thành phố cũ và 7 tỉnh, thành phố mới. Hội nghị hôm nay là một cơ hội để chúng ta cùng nghe, đánh giá những việc đã làm, chia sẻ những kinh nghiệm, bài học về tham vấn để có cơ sở nhìn xa hơn tới viễn cảnh thể chế hóa và áp dụng rộng rãi tham vấn công chúng trong quá trình ban hành chính sách.
Qua hai năm hoạt động tham vấn của cơ quan dân cử xin được nêu một số bài học lớn như sau.
Trước hết, các hoạt động tham vấn khẳng định lại, nhấn mạnh thêm ý nghĩa của sự tham gia của công chúng vào việc ban hành chính sách. Các cơ quan dân cử đã tiến hành tham vấn đã rút ra một bài học lớn là, tham vấn không phải là phép mầu, nhưng là chiếc cầu nối chính quyền với người dân. Tham vấn tạo điều kiện cho người dân phát biểu ý kiến tham góp của mình vào những vấn đề quốc sách, dân sinh và được chính quyền trực tiếp lắng nghe chắt lọc, tiếp thu. Đây là sự thể hiện sinh động trên thực tế của “dân chủ tham gia”, một khái niệm mới xuất hiện gần đây trong kho từ vựng chính trị học thế giới.
Thứ hai, tham vấn là nguồn thu thập thông tin kiểm chứng, bổ khuyết việc thiết kế chính sách, giám sát việc thực thi chính sách ở các giai đoạn. Từ đó, các cơ quan dân cử có thêm nhiều căn cứ, lý lẽ và thông tin hơn trước khi quyết định các chính sách và giám sát hoạt động của Chính phủ hoặc UBND. Chẳng hạn, đối với HĐND, tham vấn là cơ hội kiểm chứng, bổ sung thông tin từ cử tri, xã hội theo các vấn đề trọng tâm, phục vụ giám sát, thẩm tra chính sách và phối hợp với UBND từ sớm trong qui trình chính sách. Cơ quan ra quyết định có đầy đủ thông tin hơn khi quyết định, làm cho quyết định hàm chứa nhiều thông tin hơn. Từ đó, tham vấn đã kéo chính sách sát gần với cuộc đời hơn, đồng thời, lại nâng chính sách lên tầm nhìn cao hơn, rộng hơn, bao quát hơn.
Thứ ba, tham vấn đã tạo điều kiện cho HĐND và UBND hợp tác sớm lúc xây dựng chính sách. Trên thực tế đã thấy: Họp HĐND bớt nóng vì đã có giải pháp được tìm ra trong khi tham vấn; có đủ thời gian hiệu chỉnh dự thảo; UBND được giải trình, xã hội được bày tỏ, HĐND được nghe, chứng kiến, bàn và quyết. Tham vấn đã tạo điều kiện phản biện của xã hội một cách chủ động, tranh thủ sự tham gia tự nguyện của các nhóm xã hội, báo chí, dân nguyện. Nói ngắn gọn, tham vấn là dịp để các bên thông hiểu nhau hơn. Như vậy, tham vấn ý dân có tác dụng quảng bá chính sách và tạo sự đồng thuận trong xã hội về chính sách được ban hành.
Thứ tư, các hoạt động thí điểm tham vấn đã trả lời những câu hỏi như: tiến hành tham vấn vào lúc nào, theo quy trình nào, với những công cụ gì v.v..? Tham vấn có thể áp dụng được vào hầu hết các công đoạn của quy trình chính sách, từ lúc đề xuất sáng kiến cho đến khi đánh giá hiệu quả chính sách. Những mô hình, công cụ tham vấn, cả quen thuộc và mới lạ, cũng đã được các cơ quan dân cử bắt đầu tổng kết kinh nghiệm. Thậm chí, HĐND một số địa phương đang nghiên cứu khả năng thể chế hóa quy trình, công cụ tham vấn trong khi chờ hướng dẫn chung của UBTVQH.
Tham vấn là một quá trình của chính quyền tương tác với các đối tượng tham gia vào chính sách một cách bình đẳng, như là đối tác với nhau. Nhưng muốn cho cuộc tương tác diễn ra thành công, các hoạt động tham vấn trong hai năm qua cho thấy, cần một vài thao tác tiếp theo.
Thứ nhất, đó là sự phản hồi. Đây là cuộc đối thoại hai chiều, dòng chảy thông tin diễn ra hai chiều. Các cơ quan ban hành chính sách có quyền không làm theo công chúng, bởi lẽ các cơ quan đó cần lắng nghe, nhưng cũng là nơi quyết định cuối cùng. Tuy nhiên, cơ quan ban hành chính sách cần phải giải thích rõ tại sao có, tại sao không tiếp thu các ý kiến đóng góp của nhân dân. Đấy mới là sự phản hồi đầy đủ.
Thứ hai, cơ quan ban hành chính sách cần đặt mình vào vị thế của công dân. Nếu chính quyền không nhìn từ góc độ của dân, không có thái độ cầu thị, mà chỉ nhìn từ bề trên, thì quan hệ chính quyền-công dân càng thêm xa cách. Khi đặt mình vào vị trí người dân, chính quyền sẽ tìm cách thích ứng với nhu cầu và đòi hỏi của người dân. Chính quyền cần thể hiện cho người dân thấy rằng, những vấn đề mà người dân nêu ra thực sự cần thiết cho việc ra quyết sách; nếu không, người dân sẽ không còn hứng thú tham gia lần sau nữa.
Thứ ba, sẵn sàng đón nhận phê bình. Phê phán và tranh luận là một phần của nền dân chủ. Hiếm khi nào người dân lại chỉ có tung hô chính quyền. Ngược lại, hầu như lúc nào người dân cũng thấy chưa hài long với kết quả hoạt động của chính quyền. Bởi vậy, một nguyên tắc vàng ở đây là: nếu chính quyền mời công dân đến nói những gì họ nghĩ, thì đừng ngạc nhiên, thất vọng hay giận dữ khi nghe phải những lời không xuôi tai lắm.
Thứ tư, phải giữ lấy lời. Làm ra vẻ nghe dân, tham vấn chiếu lệ sẽ dẫn đến sự thất vọng, đẩy người dân ra xa. Nó cũng khiến người dân nghi ngại về tính hợp lệ của chính quyền, làm hư hao lòng tin của người dân vào chính quyền. Như vậy, những việc làm trên thực tế sau khi cuộc tham vấn diễn ra mới là yếu tố dẫn đến sự thành công của tương tác.
Cuộc đối thoại giữa dân với cơ quan dân cử phải là sự tác động lẫn nhau: khi đặt câu hỏi, nêu vấn đề, dân làm cho các cơ quan dân cử có trách nhiệm hơn, minh bạch hơn, biết lắng nghe hơn; khi mời gọi và lắng nghe dân hỏi, cơ quan dân cử làm cho dân tích cực hơn, chủ động hơn với việc nước. Bên cạnh đó, những cuộc tham vấn phải kéo theo phản ứng của cỗ máy chính quyền trước những dữ liệu, thông tin mà người sử dụng - người dân đưa ra thông qua những nỗi niềm, tâm tư nguyện vọng, thắc mắc qua các cuộc tham vấn đó. Chỉ như vậy cuộc tương tác mới có tác dụng làm cho chính sách công tốt hơn, quản trị quốc gia và quản trị địa phương tốt hơn, và tăng cường nền dân chủ, gây dựng lòng tin của người dân vào chính quyền.
Làm mới biết, làm để thấy, làm để học, để rút kinh nghiệm. Những bài học cho thấy, những nghi ngại ban đầu đều được giải tỏa, cho chúng ta một cái nhìn tích cực hơn về tham vấn công chúng. Qua các hoạt động trong hai năm qua, có thể kể ra những ích lợi của việc tham vấn đối với việc ban hành chính sách như sau: thứ nhất, tham vấn có thể mang lại nhiều sự lựa chọn về chính sách hơn; thứ hai, nhờ tham vấn mà có thể thu thập được nhiều thông tin hơn cho việc ban hành chính sách; thứ ba, nó làm cho việc lựa chọn phương án chính sách được minh bạch hơn; thứ tư, nó có thể giúp kiểm chứng kết quả phân tích thông tin trước đó; thứ năm, nó giúp hiểu rõ hơn về các vấn đề cần giải quyết, các hành vi cần điều chỉnh; thứ sáu, nó tạo sự ủng hộ đối với chính sách, pháp luật, thúc đẩy sự tuân thủ pháp luật; cuối cùng, nó làm cho chính quyền quan tâm hơn đến nhu cầu, lợi ích của công chúng.
Những kết quả, bài học nói trên không thể có được nếu không có sự cam kết mạnh mẽ, việc vận dụng một cách linh hoạt, phù hợp của từng địa phương. Mặt khác, như một vị đại biểu HĐND nhận định, sự tham gia tích cực của người dân là yếu tố đầu tiên, không thể thiếu đối với thành công của tham vấn. Đến lượt mình, những công dân tích cực sẽ càng làm cho chính quyền năng động hơn, phản ứng nhanh nhạy hơn trước những vấn đề của cuộc sống. Kết quả là, mặc dù tham vấn công chúng không hề rẻ, nhưng cái lợi nó mang đến so với chi phí bỏ ra rõ ràng là “hời” đối với tất cả: với chính quyền, với người dân, và với sự phát triển chung của từng địa phương cũng như của đất nước.
TS Nguyễn Sĩ Dũng
|