Hàng năm, bên cạnh hoạt động giám sát theo quy định của pháp luật như: giám sát việc ban hành văn bản quy phạm pháp luật, chất vấn và trả lời chất vấn, xem xét báo cáo của các cơ quan hữu quan…, thì QH quyết định lựa chọn một số vấn đề bức xúc nổi lên trong thực tiễn để tiến hành giám sát tối cao tại kỳ họp QH- đây là giám sát theo chuyên đề. Với mỗi giám sát chuyên đề, QH giao UBTVQH tiến hành công tác chuẩn bị, có báo cáo kết quả giám sát trình QH. Trên cơ sở đó, QH đưa ra những quyết định (dưới hình thức các nghị quyết sau giám sát) nhằm bảo đảm cho việc thực thi pháp luật đúng đắn và có hiệu quả trên thực tế. Thông qua giám sát chuyên đề cũng là để phát hiện những quy định của pháp luật không còn phù hợp và những vấn đề thực tiễn phát sinh để kiến nghị ban hành mới hoặc sửa đổi, bổ sung những văn bản quy phạm pháp luật có liên quan, đáp ứng kịp thời theo yêu cầu quản lý trong từng giai đoạn phát triển kinh tế – xã hội của đất nước.
Từ khi Luật Hoạt động giám sát của QH có hiệu lực (1.8.2003) cho đến cuối năm 2008, QH, các cơ quan của QH đã tiến hành giám sát được 75 chuyên đề. Trong đó có những chuyên đề rất quan trọng, thiết thực, có ý nghĩa lớn trong đời sống xã hội như chuyên đề về: công tác quy hoạch, kế hoạch, hiệu quả sử dụng vốn trong đầu tư xây dựng cơ bản; về thực hiện dự án trồng mới 5 triệu ha rừng; về việc ban hành văn bản quy phạm pháp luật của Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ, các Bộ, ngành, địa phương; việc thực hiện Nghị quyết của Quốc hội về dự án Nhà máy lọc dầu Dung Quất; vấn đề đền bù giải phóng mặt bằng, giải quyết việc làm cho người dân có đất bị thu hồi… Kết quả giám sát các chuyên đề được báo cáo để QH xem xét, điều chỉnh các chính sách pháp luật có liên quan, làm cơ sở để ĐBQH tiến hành chất vấn; yêu cầu Chính phủ có những điều chỉnh cần thiết trong quá trình chỉ đạo, điều hành, nâng cao chất lượng hoạt động của bộ máy chính quyền các cấp, sử dụng có hiệu quả các nguồn lực của đất nước, thúc đẩy phát triển. Do đó, giám sát chuyên đề có tầm quan trọng đặc biệt, tác động đến hiệu quả, hiệu lực giám sát của QH.
Mỗi chuyên đề của QH và của các cơ quan QH đều phải tuân theo trình tự, thủ tục pháp lý. Và yêu cầu nội tại hoạt động giám sát của QH đòi hỏi việc xây dựng quy trình, thủ tục phải chặt chẽ, hợp lý, rõ ràng, cụ thể, phù hợp các quy định của pháp luật. Bởi ở góc độ nhất định thì, quy trình, thủ tục là công nghệ để QH thực hiện quyền lực tối cao của mình.
Không thể thực hiện hoạt động giám sát mà không tuân theo quy trình, thủ tục cụ thể; nhưng quy trình, thủ tục cũng sẽ không phát huy được vai trò của nó nếu không mang tính khoa học, hợp lý, khả thi. Hoạt động giám sát của QH liên quan đến nhiều chủ thể trong hệ thống như: Chính phủ, Bộ, ngành, địa phương, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, các tổ chức kinh tế, xã hội, chính trị … Vì vậy, quy trình thủ tục giám sát của QH cần phải được nhìn nhận trong một chỉnh thể lớn, mang tính đồng bộ. Quy trình, thủ tục cũng không phải là bất biến mà có sự thay đổi nhất định, phù hợp với hoàn cảnh cụ thể, luôn được cải tiến để tìm ra quy trình tối ưu, hiệu quả nhất.
Do đó, việc nghiên cứu để tìm ra những mặt hạn chế của quy trình, thủ tục và tìm giải pháp khắc phục có ý nghĩa rất thiết thực, là một khâu quan trọng để nâng cao hiệu lực, hiệu quả giám sát chuyên đề và các hoạt động của QH.
Sau khi có Nghị quyết về Chương trình hoạt động giám sát hàng năm của QH, hoạt động giám sát chuyên đề được tổ chức theo nhiều bước. Đó là QH giao UBTVQH tổ chức thực hiện chương trình giám sát của QH để báo cáo kết quả với QH. Các cơ quan của QH được giao chủ trì thực hiện giám sát chuyên đề phối hợp cùng VPQH nghiên cứu, tham mưu giúp UBTVQH thành lập các Đoàn giám sát của UBTVQH cho từng chuyên đề. Trưởng các Đoàn giám sát tổ chức thực hiện hoạt động giám sát theo kế hoạch, tiến hành làm việc với các Bộ, ngành, đi khảo sát tại địa phương, cơ sở để chuẩn bị báo cáo kết quả giám sát với UBTVQH. UBTVQH xem xét báo cáo của Đoàn giám sát, tham gia ý kiến và chỉ đạo việc chuẩn bị báo cáo ý kiến của UBTVQH, trình QH Báo cáo kết quả giám sát chuyên đề. Trên cơ sở ý kiến của UBTVQH, QH trực tiếp giám sát chuyên đề tại kỳ họp, có thể kết hợp chất vấn những người đứng đầu các cơ quan có liên quan đến nội dung giám sát. Quốc hội có thể ra Nghị quyết về chuyên đề giám sát hoặc có kết luận đưa vào Nghị quyết chung của kỳ họp, làm cơ sở để các cơ quan chịu sự giám sát tiếp thu, thực hiện, các cơ quan của QH giám sát, đôn đốc việc thực hiện.
Trong từng bước như vậy, các phần việc cụ thể lại có quy trình, thủ tục riêng, tạo nên một hệ thống công việc thống nhất, đồng bộ. Nếu quy trình, thủ tục của một cuộc giám sát chuyên đề là công nghệ thì quy trình, thủ tục cho từng phần việc cụ thể - được xem như là công nghệ riêng. Tuy nhiên, những bước công việc trên đây đều được tự hình thành xuất phát từ yêu cầu thực tế trong quá trình triển khai các nhiệm vụ mà chưa có quy định cụ thể trong các văn bản quy phạm pháp luật. Trong quy trình đó, thì “Trưởng các Đoàn giám sát tổ chức thực hiện hoạt động giám sát theo kế hoạch, tiến hành làm việc với các Bộ, ngành, đi khảo sát tại địa phương, cơ sở để chuẩn bị báo cáo kết quả giám sát với UBTVQH” là bước chuẩn bị hết sức quan trọng. Vì kết quả của bước này là cơ sở quan trọng giúp QH có đủ tư liệu, lý lẽ, căn cứ, định hướng để thảo luận và đưa ra quyết định của mình.
Để tổ chức hoạt động của Đoàn giám sát cần xây dựng kế hoạch giám sát chi tiết; xây dựng đề cương nội dung để các đối tượng chịu sự giám sát báo cáo theo yêu cầu của Đoàn giám sát; phân nhóm thực hiện các hoạt động giám sát; thành lập tổ biên tập; xây dựng đề cương báo cáo, dự kiến các loại phụ lục; tổ chức các cuộc làm việc với bộ, ngành hữu quan; đi giám sát tại địa phương, cơ sở; chuẩn bị báo cáo của các Tổ giám sát và xây dựng dự thảo báo cáo chính của Đoàn giám sát, các phụ lục kèm theo; hoàn thiện các báo cáo thông qua việc xin ý kiến các cơ quan, tổ chức, cá nhân; báo cáo kết quả giám sát với UBTVQH. Trình tự, thủ tục hiện hành mà một cuộc giám sát chuyên đề phải tuân thủ, về cơ bản đã bảo đảm việc thực thi quyền lực của QH một cách khá đầy đủ, phát huy trách nhiệm của các cơ quan, bảo đảm các quyết định của QH được ban hành một cách cẩn trọng, kịp thời, hợp pháp, công bằng, dân chủ và công khai. Mặc dù các bước về quy trình, thủ tục chưa được quy định rõ, nhưng quy định về chức năng, nhiệm vụ của các cơ quan hữu quan đã khá rõ, đủ làm cơ sở để các cơ quan tiến hành những phần việc thuộc phạm vi trách nhiệm, tạo sự ổn định, chủ động trong hoạt động của QH, các cơ quan của QH và ĐBQH; tạo căn cứ để bảo đảm sự phân công công việc một cách hợp lý trong việc thực hiện hoạt động giám sát của QH.
Hiệu quả của một quy trình, thủ tục phụ thuộc vào hai yếu tố. Yếu tố thứ nhất là tính chặt chẽ, cụ thể, đầy đủ, quy phạm và khả thi của các quy định. Và yếu tố thứ hai là sự tuân thủ quy trình, thủ tục. Trong đó, yếu tố thứ nhất thuộc trách nhiệm của QH, các cơ quan của QH, người xây dựng quy trình, thủ tục. Yếu tố thứ hai thuộc về trách nhiệm của các cơ quan thực hiện quy trình, thủ tục đó. Cơ quan đó có thể là QH, các cơ quan của QH, Chính phủ, các tổ chức và cơ quan hữu quan khác.
Quy trình, thủ tục về hoạt động giám sát của QH hiện nay chủ yếu được quy định tại Luật Hoạt động giám sát của Quốc hội. Với 49 điều khoản, ban hành lần đầu tiên và qua thực tế 6 năm thực hiện đã cho thấy những quy định của Luật hiện hành chưa bảo đảm được các yêu cầu đề ra về tính cụ thể, đầy đủ, khả thi và tính quy phạm. Luật hiện hành còn thiếu quy định cụ thể về: trình tự thực hiện, phân công, phối hợp nhiệm vụ của các cơ quan cụ thể trong từng phần việc của một cuộc giám sát và trình tự, thủ tục báo cáo.
Qua phân tích, nghiên cứu những mặt còn hạn chế của quy trình, thủ tục hiện hành, thì thấy giải pháp cơ bản nhất để khắc phục những hạn chế là cần có văn bản hướng dẫn thực hiện Luật Hoạt động giám sát của Quốc hội trên cơ sở tổng kết sâu sắc quá trình 6 năm thực hiện Luật này để quy định rõ về trình tự, thủ tục tiến hành, phối hợp thực hiện các bước công việc có liên quan đến tổ chức, thực hiện các hoạt động giám sát chuyên đề. Hoặc từ sự tổng kết thực tiễn, đóng góp ý kiến của các cơ quan, tổ chức hữu quan, cả cơ quan tiến hành giám sát và cơ quan, tổ chức chịu sự giám sát, cơ quan phục vụ và Mặt trận Tổ quốc, sẽ đúc rút được những hạn chế cụ thể nhất, có cơ sở để hoàn thiện về quy trình, thủ tục để đưa vào nội dung khi có chương trình sửa đổi Luật này.
Vũ Tiến Thản, Phó Vụ trưởng Vụ Tổng hợp